استرابیسم یا انحراف چشم یکی از اختلالات حرکتی چشم است که در آن دو چشم بهدرستی در یک راستا قرار نمیگیرند و ممکن است هرکدام به جهت متفاوتی نگاه کنند. این انحراف میتواند به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین باشد و در کودکان و بزرگسالان دیده شود.
تشخیص دقیق استرابیسم فقط به مشاهده ظاهری چشمها محدود نمیشود. چشمپزشک یا متخصص استرابیسم باید با استفاده از معاینات بالینی و ابزارهای تخصصی، نوع انحراف، جهت آن، مقدار زاویه انحراف و وضعیت حرکات چشم را بررسی کند.
اندازهگیری دقیق زاویه انحراف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب روش درمان، تجویز عینک یا منشور و حتی برنامهریزی برای جراحی عضلات چشم میتواند به نتایج این اندازهگیری وابسته باشد.
در این مقاله با مهمترین روشهای تشخیص استرابیسم، تست کاور، آزمونهای منشوری و تجهیزات مورد استفاده در ارزیابی انحراف چشم آشنا میشویم.
استرابیسم چگونه تشخیص داده میشود؟
در معاینه بیمار مشکوک به استرابیسم، متخصص ابتدا وضعیت ظاهری چشمها و نحوه قرارگیری آنها را بررسی میکند. سپس با انجام آزمونهای مختلف، مشخص میشود که آیا انحراف واقعی وجود دارد یا خیر و در صورت وجود، چه ویژگیهایی دارد.
مهمترین مواردی که در ارزیابی استرابیسم بررسی میشوند عبارتاند از:
- جهت انحراف: چشم به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شده است؟
- مقدار انحراف: زاویه انحراف چشم چقدر است؟
- ثابت یا متناوب بودن: انحراف همیشه وجود دارد یا فقط در برخی شرایط ظاهر میشود؟
- یکچشمی یا دوچشمی بودن: انحراف همواره در یک چشم دیده میشود یا بین دو چشم جابهجا میشود؟
- حرکات چشم: آیا هر دو چشم در تمام جهات حرکت طبیعی دارند؟
- دید دوچشمی: آیا مغز میتواند تصاویر دریافتشده از دو چشم را بهدرستی ترکیب کند؟

در کنار این موارد، بررسی حدت بینایی هر چشم بهصورت جداگانه نیز ضروری است؛ زیرا استرابیسم ممکن است با تنبلی چشم همراه باشد.
تست کاور چیست و چگونه انجام میشود؟
تست کاور یکی از مهمترین و پرکاربردترین روشهای بالینی برای تشخیص استرابیسم است. در این آزمون، متخصص با پوشاندن یکی از چشمها، حرکت چشم دیگر را هنگام تثبیت نگاه روی یک هدف بررسی میکند.
این آزمون به دو شکل اصلی انجام میشود:
الف) تست کاور ـ آنکاور
در این روش، بیمار به یک هدف مشخص نگاه میکند و متخصص یکی از چشمها را با وسیلهای مخصوص میپوشاند. سپس حرکت چشم دیگر را بررسی میکند.
اگر چشم بدون پوشش برای تثبیت نگاه حرکت کند، این موضوع میتواند نشاندهنده وجود انحراف آشکار باشد.
برای مثال، اگر چشم راست منحرف باشد و هنگام پوشاندن چشم چپ به سمت هدف حرکت کند، این حرکت نشان میدهد که چشم راست پیش از پوشاندن چشم، در راستای هدف قرار نداشته است.

ب) تست کاور متناوب
در این روش، پوشش بهصورت متناوب از یک چشم به چشم دیگر منتقل میشود؛ بهگونهای که بیمار فرصت استفاده همزمان از هر دو چشم را پیدا نمیکند.
این آزمون برای آشکار کردن مجموع انحراف آشکار و پنهان کاربرد دارد و بهویژه در اندازهگیری دقیقتر زاویه انحراف اهمیت دارد.

تفاوت مهم: تست کاور ـ آنکاور عمدتاً برای تشخیص انحراف آشکار استفاده میشود؛ درحالیکه تست کاور متناوب میتواند انحراف پنهان را نیز آشکار کند.
اندازهگیری زاویه انحراف با منشور
پس از تشخیص وجود انحراف، یکی از مراحل مهم معاینه، تعیین مقدار آن است. برای این کار معمولاً از منشورهای چشمی استفاده میشود.

منشور وسیلهای شفاف است که مسیر نور را تغییر میدهد. متخصص با قرار دادن منشور مقابل چشم و انجام تست کاور متناوب، قدرت منشور را تا زمانی تغییر میدهد که حرکت اصلاحی چشمها خنثی شود.
در این حالت، قدرت منشوری که برای خنثی کردن انحراف لازم بوده است، مقدار زاویه انحراف را مشخص میکند.
واحد اندازهگیری زاویه انحراف چیست؟
مقدار انحراف چشم معمولاً با واحدی به نام دیوپتر منشوری (Prism Diopter) گزارش میشود.
هر دیوپتر منشوری به معنای انحراف یک سانتیمتری پرتو نور در فاصله یک متری است.
برای مثال، اگر زاویه انحراف یک بیمار با استفاده از منشور برابر ۲۰ دیوپتر منشوری اندازهگیری شود، نتیجه معاینه بهصورت ۲۰ PD ثبت میشود.
این عدد به پزشک کمک میکند تا شدت انحراف را ارزیابی کند، تغییرات آن را در مراجعات بعدی بسنجد و در صورت نیاز برای درمان یا جراحی برنامهریزی کند.
تست هیرشبرگ؛ تشخیص انحراف با بازتاب نور
تست هیرشبرگ یکی از روشهای ساده و سریع برای ارزیابی اولیه انحراف چشم است. این روش بهویژه در کودکان خردسال یا بیمارانی که همکاری کافی برای انجام تست کاور ندارند، کاربرد دارد.

در این آزمون، پزشک یک منبع نور را مقابل صورت بیمار قرار میدهد و از او میخواهد به نور نگاه کند. سپس محل بازتاب نور روی قرنیه هر دو چشم با یکدیگر مقایسه میشود.
در حالت طبیعی، بازتاب نور باید در موقعیت نسبتاً مشابهی روی هر دو قرنیه قرار داشته باشد. اگر محل بازتاب در دو چشم نامتقارن باشد، احتمال وجود انحراف مطرح میشود.
مزیت این روش: انجام آن سریع است و به همکاری پیچیده بیمار نیاز ندارد.
محدودیت آن: تست هیرشبرگ معمولاً فقط تخمینی از مقدار انحراف ارائه میدهد و برای اندازهگیری دقیق، در صورت امکان باید از روشهای منشوری استفاده کرد.
تست کریمسکی؛ تخمین دقیقتر انحراف با منشور
تست کریمسکی از دیگر روشهای اندازهگیری انحراف چشم است که بر اساس محل بازتاب نور روی قرنیه انجام میشود، اما برخلاف تست هیرشبرگ، از منشور نیز برای اصلاح موقعیت بازتاب نور استفاده میکند.

در این روش، پزشک منشور را مقابل چشم قرار میدهد و قدرت آن را تغییر میدهد تا بازتاب نور در دو چشم در موقعیت متقارن قرار بگیرد. قدرت منشوری که این تقارن را ایجاد میکند، برای تخمین زاویه انحراف استفاده میشود.
این آزمون بهخصوص در کودکان خردسال، بیمارانی که دید ضعیفی دارند یا افرادی که امکان تثبیت نگاه و همکاری مناسب در تست کاور را ندارند، مفید است.
تفاوت مهم آن با تست منشوری متناوب این است که کریمسکی بر اساس بازتاب نور انجام میشود و معمولاً برای اندازهگیری انحراف آشکار به کار میرود؛ بنابراین جایگزین کامل تست کاور منشوری در همه بیماران نیست.
بررسی حرکات چشم در جهات مختلف
تشخیص استرابیسم تنها به اندازهگیری زاویه انحراف محدود نمیشود. متخصص باید بررسی کند که عضلات خارج چشمی تا چه اندازه قادرند چشم را در جهات مختلف حرکت دهند.

برای این کار، بیمار یک هدف متحرک مانند نور یا وسیلهای کوچک را با چشم دنبال میکند. پزشک حرکت هر دو چشم را در جهتهای مختلف مشاهده و مقایسه میکند.
این بررسی میتواند اطلاعات مهمی درباره موارد زیر ارائه دهد:
- محدودیت حرکت یک یا هر دو چشم
- ضعف عملکرد برخی عضلات خارج چشمی
- احتمال درگیری اعصاب کنترلکننده حرکات چشم
- تفاوت زاویه انحراف در جهتهای مختلف نگاه
برای مثال، اگر مقدار انحراف در نگاه به راست با نگاه به چپ متفاوت باشد، ممکن است با نوعی استرابیسم غیرهمراه مواجه باشیم که بررسی دقیقتر عضلات و اعصاب چشم را ضروری میکند.
بررسی دید دوچشمی و توانایی تشخیص عمق
در افراد سالم، مغز تصاویر دریافتشده از دو چشم را با یکدیگر ترکیب میکند تا یک تصویر واحد و سهبعدی ایجاد شود. این توانایی، دید دوچشمی نام دارد.
در بیماران مبتلا به استرابیسم، هماهنگی دو چشم ممکن است مختل شود. به همین دلیل، بررسی عملکرد دید دوچشمی بخش مهمی از ارزیابی بیمار است.

یکی از آزمونهای مورد استفاده، تست استریوپسیس یا سنجش دید عمقی است. در این آزمون، بیمار با استفاده از تصاویر مخصوص و عینک مناسب، باید عمق یا برجستگی اجسام را تشخیص دهد.
نتیجه این آزمایش میتواند به متخصص کمک کند تا میزان عملکرد هماهنگ دو چشم و توانایی درک عمق را ارزیابی کند.
سینوپتوفور چیست و چه کاربردی در تشخیص استرابیسم دارد؟
سینوپتوفور یکی از تجهیزات تخصصی چشمپزشکی است که برای ارزیابی عملکرد دوچشمی، بررسی انحراف چشم و سنجش توانایی ترکیب تصاویر دو چشم استفاده میشود.

این دستگاه معمولاً دارای دو بازوی اپتیکی است که تصاویر جداگانهای را در اختیار هر چشم قرار میدهند. متخصص میتواند موقعیت تصاویر را تغییر دهد و بررسی کند که بیمار تا چه اندازه قادر به مشاهده همزمان و ترکیب آنهاست.
از کاربردهای سینوپتوفور میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بررسی زاویه انحراف در شرایط آزمایشگاهی
- ارزیابی توانایی ترکیب تصاویر دو چشم
- بررسی دید دوچشمی و درجات مختلف آن
- ارزیابی وضعیت تطابق حسی و حرکتی چشمها
- کمک به بررسی و پیگیری بیماران مبتلا به استرابیسم
البته سینوپتوفور تنها یکی از ابزارهای ارزیابی است و نتایج آن باید در کنار معاینه بالینی و سایر آزمونهای تخصصی تفسیر شود.
بررسی عیب انکساری؛ چرا شماره چشم اهمیت دارد؟
یکی از مراحل مهم در تشخیص استرابیسم، بررسی عیبهای انکساری چشم است. نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم میتوانند بر وضعیت بینایی و هماهنگی حرکات چشم تأثیر بگذارند.

برای مثال، در برخی کودکان مبتلا به دوربینی، تلاش برای واضح دیدن اجسام نزدیک میتواند باعث افزایش تطابق و در نتیجه افزایش همگرایی چشمها شود. این وضعیت ممکن است به انحراف چشم به سمت داخل منجر شود که به آن استرابیسم تطابقی گفته میشود.
برای بررسی این موضوع، متخصص ممکن است از دستگاه اتورفراکتومتر و روشهای دقیقتر تعیین نمره چشم استفاده کند. در کودکان، گاهی قطرههای سیکلوپلژیک برای کاهش موقت تطابق و اندازهگیری دقیقتر عیب انکساری ضروری هستند.
بنابراین تعیین شماره چشم، بهویژه در کودکان مبتلا به انحراف چشم، اهمیت زیادی دارد.
تفاوت استرابیسم واقعی با انحراف کاذب چشم
گاهی چشم کودک در ظاهر منحرف به نظر میرسد، درحالیکه محور بینایی دو چشم در واقع در یک راستا قرار دارد. به این حالت انحراف کاذب چشم گفته میشود.

یکی از دلایل شایع انحراف کاذب در کودکان، وجود چین پوستی در گوشه داخلی پلکها و پهن بودن پل بینی است. این ویژگیهای ظاهری ممکن است باعث شوند چشمها به سمت داخل منحرف به نظر برسند.
متخصص با بررسی بازتاب نور قرنیه، تست کاور و معاینه کامل میتواند بین انحراف واقعی و کاذب تفاوت قائل شود.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ظاهر چشم بهتنهایی برای تشخیص قطعی استرابیسم کافی نیست.
چرا اندازهگیری دقیق زاویه انحراف اهمیت دارد؟
اندازهگیری زاویه انحراف یکی از مهمترین بخشهای برنامهریزی درمان استرابیسم محسوب میشود. این اندازهگیری به پزشک کمک میکند تا شدت انحراف را مشخص کند و تغییرات آن را در طول زمان بررسی کند.
از جمله کاربردهای اندازهگیری دقیق میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. انتخاب روش درمان: مشخص شدن مقدار انحراف میتواند در تصمیمگیری درباره استفاده از عینک، منشور یا سایر روشهای درمانی مؤثر باشد.
2. برنامهریزی جراحی: در بیمارانی که به جراحی عضلات چشم نیاز دارند، اندازهگیری دقیق انحراف برای برنامهریزی عمل اهمیت زیادی دارد.
3. ارزیابی نتیجه درمان: مقایسه اندازهگیریهای قبل و بعد از درمان به پزشک کمک میکند میزان تغییر زاویه انحراف را ارزیابی کند.
4. پیگیری روند بیماری: برخی انواع استرابیسم متناوب هستند و مقدار انحراف آنها ممکن است در شرایط مختلف تغییر کند؛ بنابراین گاهی اندازهگیری در چند نوبت ضروری است.
نکته مهم اینکه اندازهگیری انحراف ممکن است در نگاه نزدیک و دور متفاوت باشد. همچنین وضعیت عینک، توانایی تثبیت نگاه و همکاری بیمار میتوانند بر نتیجه معاینه تأثیر بگذارند.
جمعبندی
تشخیص استرابیسم فرایندی چندمرحلهای است که با بررسی وضعیت ظاهری چشمها آغاز میشود و با انجام آزمونهای تخصصی برای تعیین نوع و مقدار انحراف ادامه پیدا میکند.
تست کاور و کاور متناوب از مهمترین روشهای تشخیص انحراف آشکار و پنهان هستند. در کنار آنها، آزمونهای منشوری، تست هیرشبرگ، تست کریمسکی و بررسی حرکات چشم به متخصص کمک میکنند تا ارزیابی دقیقتری از وضعیت بیمار داشته باشد.
همچنین تجهیزاتی مانند سینوپتوفور و اتورفراکتومتر در بررسی عملکرد دوچشمی و عیبهای انکساری نقش دارند.
در نهایت، تشخیص صحیح و اندازهگیری دقیق زاویه انحراف، پایه انتخاب روش درمان مناسب و پیگیری نتیجه آن است. بهخصوص در کودکان، معاینه زودهنگام میتواند به شناسایی مشکلات همراه مانند تنبلی چشم کمک کند و فرصت درمان بهموقع را فراهم سازد.


بدون دیدگاه