رتینوپاتی نوزادان نارس یکی از بیماریهای مهم چشمی در نوزادانی است که زودتر از موعد طبیعی متولد میشوند. این بیماری میتواند رشد طبیعی رگهای خونی شبکیه را مختل کند و در صورت پیشرفت، به آسیب جدی شبکیه و حتی نابینایی منجر شود.
نکته مهم این است که رتینوپاتی نوزادان نارس در مراحل اولیه معمولاً علامت ظاهری مشخصی ندارد؛ به همین دلیل، غربالگری منظم چشمپزشکی نقش بسیار مهمی در شناسایی زودهنگام و پیشگیری از کاهش بینایی دارد.
در این مقاله با علت ایجاد بیماری، نوزادان در معرض خطر، مراحل پیشرفت، روشهای غربالگری و راهکارهای درمانی آن آشنا میشویم.
رتینوپاتی نوزادان نارس چیست؟
رتینوپاتی نوزادان نارس، بیماریای است که در اثر اختلال در رشد طبیعی عروق خونی شبکیه در نوزادان زودرس ایجاد میشود. شبکیه لایه حساس به نور در قسمت پشتی چشم است و برای عملکرد طبیعی بینایی به شبکهای منظم از رگهای خونی نیاز دارد.
رشد عروق شبکیه در دوران جنینی آغاز میشود و معمولاً تا نزدیک زمان تولد کامل میشود. اگر نوزاد پیش از تکمیل این فرایند متولد شود، ممکن است رشد عروق شبکیه متوقف یا مختل شود. در ادامه، رگهای خونی جدیدی به شکل غیرطبیعی رشد میکنند که در موارد شدید میتوانند باعث ایجاد بافت اسکار، کشیدگی شبکیه و جداشدگی آن شوند.
چرا نوزادان نارس در معرض این بیماری قرار دارند؟
مهمترین عامل خطر، نارس بودن نوزاد و کامل نشدن رشد عروق شبکیه است. هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال بروز بیماری و شکل شدیدتر آن افزایش مییابد.
عوامل دیگری نیز میتوانند در افزایش خطر نقش داشته باشند:
- وزن پایین هنگام تولد، بهویژه وزن بسیار کم.
- نیاز به اکسیژندرمانی و مشکلات تنفسی.
- ناپایداری وضعیت عمومی نوزاد.
- عفونتهای دوران نوزادی و برخی مشکلات قلبی و ریوی.
- رشد و افزایش وزن نامناسب پس از تولد.
نکته مهم درباره اکسیژندرمانی: اکسیژن برای بسیاری از نوزادان نارس ضروری است و نباید بهصورت خودسرانه محدود شود. آنچه اهمیت دارد، تنظیم و پایش دقیق میزان اکسیژن بر اساس وضعیت نوزاد و دستور تیم درمان است
رتینوپاتی نوزادان نارس چگونه پیشرفت میکند؟
این بیماری بر اساس شدت تغییرات شبکیه به پنج مرحله تقسیم میشود. البته شدت بیماری تنها با شماره مرحله مشخص نمیشود و محل درگیری شبکیه، وسعت ضایعه و وجود تغییرات عروقی خاص نیز در تصمیمگیری پزشک اهمیت دارند.

- مرحله اول: یک خط مرزی غیرطبیعی بین بخش دارای عروق و بخش فاقد عروق شبکیه ایجاد میشود.
- مرحله دوم: این خط برجستهتر شده و به شکل یک نوار یا برجستگی ظاهر میشود.
- مرحله سوم: رگهای خونی غیرطبیعی و بافت فیبروواسکولار به سمت فضای زجاجیه رشد میکنند.
- مرحله چهارم: بخشی از شبکیه از محل طبیعی خود جدا میشود.
- مرحله پنجم: جداشدگی شبکیه کامل میشود.
در مراحل اولیه، بیماری ممکن است بدون نیاز به درمان اختصاصی پسرفت کند؛ اما برخی موارد بهسرعت پیشرفت میکنند و به درمان فوری نیاز دارند. بنابراین تشخیص مرحله بیماری و پیگیری در زمان تعیینشده توسط چشمپزشک اهمیت زیادی دارد.
علائم رتینوپاتی نوزادان نارس چیست؟
یکی از مهمترین ویژگیهای این بیماری آن است که در مراحل ابتدایی معمولاً هیچ علامت ظاهری قابل مشاهدهای ندارد. به همین دلیل، والدین نمیتوانند صرفاً با نگاه کردن به چشم نوزاد از وجود یا نبود بیماری مطمئن شوند.
در مراحل پیشرفتهتر ممکن است نشانههایی مانند موارد زیر دیده شوند:
- حرکات غیرطبیعی یا لرزش چشمها
- انحراف چشم
- سفید به نظر رسیدن مردمک
- دنبال نکردن اشیا یا مشکل در تشخیص چهرهها
- کاهش بینایی
نباید منتظر ظاهر شدن این علائم ماند؛ زیرا هدف غربالگری، شناسایی بیماری پیش از ایجاد آسیب جدی به بینایی است.
غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس چگونه انجام میشود؟
غربالگری، مهمترین راه شناسایی این بیماری در نوزادان در معرض خطر است. در این فرایند، چشمپزشک با استفاده از تجهیزات تخصصی، شبکیه هر دو چشم نوزاد را بررسی میکند تا هرگونه اختلال در رشد عروق یا نشانههای اولیه بیماری مشخص شود.

مراحل اصلی معاینه عبارتاند از:
۱. ابتدا با استفاده از قطرههای مخصوص، مردمک چشم نوزاد گشاد میشود تا امکان مشاهده بهتر شبکیه فراهم شود.
۲. چشمپزشک با استفاده از افتالموسکوپ غیرمستقیم و در صورت نیاز ابزارهای کمکی، بخشهای مختلف شبکیه را بررسی میکند.
۳. محل درگیری، مرحله بیماری، وسعت تغییرات عروقی و وجود نشانههای پیشرفت ثبت میشود.
۴. بر اساس نتیجه معاینه، زمان مراجعه بعدی یا ضرورت درمان تعیین خواهد شد.
در برخی مراکز از دوربینهای تخصصی تصویربرداری شبکیه نوزادان نیز استفاده میشود. این دستگاهها امکان ثبت تصاویر میدان وسیع شبکیه را فراهم میکنند و میتوانند در مستندسازی، پیگیری تغییرات و مشاوره از راه دور کمککننده باشند. با این حال، تصویربرداری باید در چارچوب یک برنامه غربالگری معتبر و با تفسیر متخصص انجام شود.
چه نوزادانی باید غربالگری شوند؟
معیارهای غربالگری در کشورهای مختلف و بر اساس دستورالعملهای تخصصی ممکن است متفاوت باشند. بهطور معمول، نوزادانی که سن بارداری هنگام تولد آنها کمتر از حدود ۳۱ هفته است یا وزن تولد بسیار پایینی دارند، در گروه مهم غربالگری قرار میگیرند.
در برخی دستورالعملها، نوزادان با سن بارداری بالاتر یا وزن بیشتر نیز در صورت داشتن وضعیت بالینی ناپایدار و عوامل خطر دیگر بررسی میشوند. بنابراین تصمیم نهایی باید بر اساس پروتکل مرکز درمانی و نظر متخصص نوزادان و چشمپزشک گرفته شود.
اولین معاینه چه زمانی انجام میشود؟
زمان اولین معاینه برای همه نوزادان یکسان نیست و به سن بارداری هنگام تولد بستگی دارد. در بسیاری از پروتکلها، اولین غربالگری در حدود هفته چهارم پس از تولد یا در سن پس از قاعدگی مشخصشده در دستورالعمل انجام میشود؛ هرکدام که طبق جدول زمانبندی مربوط، دیرتر باشد.
برای نمونه، در دستورالعمل انجمن پزشکان اطفال کانادا، زمانبندی معاینه بر اساس سن بارداری هنگام تولد تنظیم شده است. به همین دلیل، تعیین تاریخ دقیق غربالگری باید توسط تیم درمان انجام شود و نباید آن را به یک زمان ثابت برای تمام نوزادان تعمیم داد.
تجهیزات مورد استفاده در غربالگری
غربالگری دقیق رتینوپاتی نوزادان نارس به مهارت متخصص و استفاده از تجهیزات مناسب وابسته است. برخی از مهمترین ابزارهای مورد استفاده عبارتاند از:
۱. دوربین تصویربرداری میدان وسیع شبکیه
این دستگاه برای ثبت تصاویر رنگی از بخشهای مختلف شبکیه نوزاد طراحی شده است. تصاویر ثبتشده میتوانند برای مقایسه در مراجعات بعدی، بررسی روند پیشرفت بیماری و مشاوره تخصصی استفاده شوند.

۲. افتالموسکوپ غیرمستقیم
این ابزار یکی از تجهیزات اصلی معاینه شبکیه نوزادان است. چشمپزشک با کمک نور و عدسی مخصوص، نمای وسیعی از شبکیه را مشاهده میکند و میتواند تغییرات عروقی و نشانههای رتینوپاتی را بررسی کند.

۳. ابزارهای کمکی معاینه
ابزارهایی مانند اسپکولوم مخصوص چشم نوزاد و فرورونده صلبیه ممکن است برای باز نگه داشتن پلکها و مشاهده بهتر بخشهای محیطی شبکیه به کار بروند. استفاده از آنها باید توسط فرد آموزشدیده و با رعایت ملاحظات ایمنی انجام شود.
در کنار این تجهیزات، ثبت دقیق تصاویر و اطلاعات هر معاینه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تصمیمگیری درباره زمان معاینه بعدی یا شروع درمان به مقایسه یافتههای قبلی و جدید وابسته است.

روشهای درمان رتینوپاتی نوزادان نارس
همه نوزادانی که به رتینوپاتی مبتلا میشوند، به درمان نیاز ندارند. در موارد خفیف، ممکن است عروق شبکیه بهتدریج رشد طبیعی خود را ادامه دهند و بیماری بدون مداخله درمانی برطرف شود. با این حال، در مواردی که احتمال آسیب جدی به شبکیه وجود دارد، درمان باید در زمان مناسب آغاز شود.
روش درمان با توجه به مرحله، محل درگیری و شرایط بالینی نوزاد انتخاب میشود.
الف) لیزردرمانی شبکیه
یکی از روشهای رایج درمان رتینوپاتی شدید، لیزردرمانی است. در این روش، قسمتهای محیطی شبکیه که هنوز فاقد عروق طبیعی هستند، با لیزر درمان میشوند تا محرکهای رشد عروق غیرطبیعی کاهش یابد.
هدف اصلی این روش، جلوگیری از پیشرفت بیماری و کاهش احتمال جداشدگی شبکیه است.

ب) تزریق داروهای ضد رگزایی
در برخی موارد، پزشک از داروهای مهارکننده عامل رشد عروق استفاده میکند. این داروها با کاهش فعالیت عوامل محرک رشد عروق غیرطبیعی، میتوانند به کنترل بیماری کمک کنند.
تزریق داخل چشم یکی از روشهای درمانی مورد استفاده در برخی انواع رتینوپاتی نوزادان نارس است. انتخاب این روش به شرایط بیماری و تشخیص متخصص بستگی دارد.
نکته مهم آن است که پس از تزریق، پیگیری طولانیمدت اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در بعضی موارد احتمال فعال شدن مجدد بیماری در ماههای بعد وجود دارد.

ج) جراحی شبکیه
اگر بیماری به مراحل پیشرفته برسد و باعث جداشدگی شبکیه شود، ممکن است جراحی ضروری باشد.
از جمله روشهای جراحی مورد استفاده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ویترکتومی برای برداشتن زجاجیه و بافتهای کشنده شبکیه
- جراحی کمربند صلبیه در برخی موارد جداشدگی شبکیه
هدف از جراحی، حفظ ساختار شبکیه و جلوگیری از آسیب بیشتر به بینایی است. البته در مراحل بسیار پیشرفته، حتی پس از جراحی نیز ممکن است بخشی از کاهش بینایی باقی بماند.

چرا پیگیری پس از غربالگری اهمیت دارد؟
انجام یک معاینه طبیعی یا مشاهده بیماری خفیف به این معنا نیست که دیگر نیازی به بررسی چشم نوزاد وجود ندارد.
رشد عروق شبکیه در نوزادان نارس ممکن است همچنان ادامه داشته باشد و در بعضی موارد، رتینوپاتی پس از یک دوره ثبات دوباره پیشرفت کند.
به همین دلیل، چشمپزشک با توجه به نتیجه هر معاینه، فاصله زمانی مراجعه بعدی را تعیین میکند. این فاصله ممکن است از چند روز تا چند هفته متغیر باشد.
همچنین اگر نوزاد پیش از پایان دوره غربالگری از بیمارستان مرخص شود، خانواده باید از زمان دقیق مراجعه بعدی مطلع باشند. قطع پیگیری یا به تعویق انداختن معاینه میتواند فرصت درمان بهموقع را از بین ببرد.
آیا رتینوپاتی نوزادان نارس قابل پیشگیری است؟
نمیتوان از تمام موارد این بیماری جلوگیری کرد؛ زیرا نارس بودن و تکامل نیافتن عروق شبکیه از عوامل اصلی آن هستند. با این حال، مراقبت صحیح از نوزاد نارس میتواند در کاهش خطر و کنترل بهتر بیماری مؤثر باشد.
اقدامات مهم عبارتاند از:
- مراقبت مناسب دوران بارداری و کاهش احتمال زایمان زودرس تا حد امکان
- پایش دقیق سطح اکسیژن خون نوزادان نیازمند اکسیژندرمانی
- کنترل و درمان عفونتها و مشکلات تنفسی
- تأمین تغذیه مناسب و حمایت از رشد نوزاد
- اجرای برنامه غربالگری در زمان تعیینشده
- پیگیری منظم نتایج معاینات تا پایان دوره خطر
مهمترین اقدام برای جلوگیری از نابینایی ناشی از این بیماری، شناسایی بهموقع نوزادان در معرض خطر و انجام معاینات تخصصی در زمان مناسب است.
جمعبندی
رتینوپاتی نوزادان نارس یکی از بیماریهای مهم شبکیه است که میتواند در اثر اختلال در رشد طبیعی عروق خونی چشم نوزادان زودرس ایجاد شود. این بیماری در مراحل ابتدایی معمولاً بدون علامت است، اما در صورت پیشرفت میتواند به جداشدگی شبکیه و کاهش شدید بینایی منجر شود.
استفاده از تجهیزات تخصصی معاینه و تصویربرداری شبکیه، تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم، نقش مهمی در مدیریت این بیماری دارند. از سوی دیگر، آگاهی والدین و همکاری آنها با تیم درمان، بهویژه پس از ترخیص نوزاد از بیمارستان، برای حفظ سلامت بینایی کودک ضروری است.
غربالگری بهموقع میتواند تفاوت بزرگی در آینده بینایی یک نوزاد نارس ایجاد کند.


بدون دیدگاه