آب مروارید یکی از شایعترین علل کاهش بینایی است که در اثر کدر شدن عدسی طبیعی چشم ایجاد میشود. در مراحل پیشرفته، این کدورت میتواند دید فرد را مختل کند و انجام فعالیتهای روزمره را دشوار سازد. امروزه جراحی آب مروارید با کمک دستگاه فیکو، یکی از رایجترین روشهای درمان این بیماری است.
دستگاه فیکو با استفاده از ارتعاشات اولتراسوند، عدسی کدرشده را به قطعات بسیار کوچک تبدیل میکند و امکان خارج کردن آنها را از طریق برش کوچکی در چشم فراهم میسازد. این فناوری باعث شده است جراحی آب مروارید در بسیاری از بیماران با برش کوچکتر، نیاز کمتر به بخیه و دوره بهبودی مناسبتری انجام شود.
در این مقاله با نحوه عملکرد دستگاه فیکو، اجزای اصلی، فناوریهای بهکاررفته و نکات مهم در انتخاب و نگهداری آن آشنا میشویم.
فیکو چیست و چگونه اختراع شد؟
فیکوامولسیفیکاسیون روشی برای خارج کردن عدسی کدرشده چشم است که در آن از انرژی اولتراسوند برای خرد کردن هسته عدسی استفاده میشود. این روش در دهه ۱۹۶۰ میلادی توسط چشمپزشکی به نام چارلز کلمان معرفی شد و بهتدریج با پیشرفت ابزارهای جراحی، لنزهای داخل چشمی و سیستمهای کنترل مایعات توسعه پیدا کرد.
در روش فیکو، جراح بهجای ایجاد برش بزرگ برای خارج کردن عدسی، از یک برش کوچک در قرنیه استفاده میکند. سپس قطعات خردشده عدسی به کمک سیستم مکش دستگاه خارج میشوند و در نهایت یک لنز مصنوعی داخل چشم قرار میگیرد.

این فناوری به دلیل امکان انجام جراحی از طریق برش کوچک، کاهش نیاز به بخیه در بسیاری از موارد و فراهم کردن شرایط مناسب برای بهبودی، به یکی از روشهای اصلی جراحی آب مروارید تبدیل شده است.
دستگاه فیکو چگونه کار میکند؟
اساس عملکرد دستگاه فیکو بر ترکیب سه فرایند اصلی استوار است:
- انرژی اولتراسوند: برای خرد کردن و جدا کردن قطعات عدسی کدرشده.
- سیستم مکش: برای جذب و خارج کردن قطعات خردشده عدسی از داخل چشم.
- سیستم آبیاری: برای وارد کردن مایع استریل به چشم و حفظ عمق و پایداری اتاق قدامی.
در این فرایند، نوک فلزی ظریفی که به هندپیس دستگاه متصل است، با فرکانس بالا ارتعاش میکند. این ارتعاشات باعث شکسته شدن و خرد شدن هسته عدسی میشوند. همزمان، سیستم مکش قطعات ایجادشده را از طریق مجرای داخلی نوک دستگاه خارج میکند.
مایع آبیاری نیز بهطور پیوسته وارد چشم میشود تا حجم مایع خارجشده جبران شود و فضای جراحی پایدار بماند. همچنین جریان مایع به خنک شدن نوک دستگاه کمک میکند.

یکی از پدیدههای مؤثر در خرد شدن عدسی، کاویتاسیون است. در اثر ارتعاشات اولتراسوند، حبابهای میکروسکوپی در مایع اطراف نوک دستگاه ایجاد و ناپایدار میشوند و این پدیده در کنار حرکت مکانیکی نوک، به تجزیه مواد عدسی کمک میکند.
اجزای اصلی دستگاه فیکو
دستگاه فیکو از مجموعهای از بخشهای الکترونیکی، مکانیکی، اپتیکی و هیدرولیکی تشکیل شده است که باید بهصورت هماهنگ عمل کنند.

۱. کنسول اصلی دستگاه
بخش مرکزی سیستم است که تنظیمات و کنترل عملکرد دستگاه از طریق آن انجام میشود. جراح یا تکنسین میتواند پارامترهایی مانند توان اولتراسوند، میزان مکش، سرعت جریان مایع و حالتهای مختلف عملکرد را تنظیم کند.
۲. هندپیس فیکو
یکی از مهمترین اجزای دستگاه است که انرژی الکتریکی را به ارتعاشات مکانیکی تبدیل میکند. این بخش معمولاً دارای کریستالهای پیزوالکتریک است که با دریافت سیگنال الکتریکی، حرکت ارتعاشی ایجاد میکنند.
۳. نوک فیکو و غلاف آبیاری
نوک فلزی دستگاه با هسته عدسی تماس پیدا میکند و آن را خرد میکند. غلاف اطراف نوک نیز مسیر عبور مایع آبیاری را فراهم میکند و در کنترل دما و جریان مایع نقش دارد.

۴. سیستم آبیاری و مکش
این سیستم وظیفه ورود مایع استریل به چشم و خروج قطعات عدسی و مایعات را بر عهده دارد. عملکرد صحیح آن برای حفظ پایداری اتاق قدامی چشم ضروری است.
۵. پمپ مکش
پمپ با ایجاد اختلاف فشار، قطعات عدسی و مایع را از داخل چشم خارج میکند. نوع پمپ و نحوه کنترل فشار و جریان، از مهمترین تفاوتهای فنی دستگاههای مختلف فیکو هستند.
۶. پدال پایی
جراح با استفاده از پدال، عملکرد دستگاه را کنترل میکند. در بسیاری از دستگاهها، حرکت پدال در چند مرحله باعث فعال شدن آبیاری، مکش و در نهایت انرژی اولتراسوند میشود. پدالهای پیشرفته امکان کنترل تدریجی و برنامهریزی عملکردهای مختلف را فراهم میکنند.

۷. سیستم لولهها و کاسِت
لولهها و محفظههای مخصوص، مسیر انتقال مایع و مواد مکششده را تشکیل میدهند. در بسیاری از دستگاههای جدید از کاسِتهای اختصاصی استفاده میشود که اتصال مسیرهای آبیاری و مکش را سادهتر و کنترلشدهتر میکنند.
فناوریهای مهم در سیستم مکش دستگاه فیکو
یکی از مهمترین معیارهای فنی در دستگاههای فیکو، نوع پمپ مورد استفاده برای مکش است. دو فناوری متداول در این زمینه عبارتاند از:


پمپ پریستالتیک
در این سیستم، غلتکهای مکانیکی با فشردن لوله مخصوص، مایع را در مسیر مشخصی به حرکت درمیآورند. میزان جریان مکش با سرعت چرخش غلتکها کنترل میشود.
یکی از ویژگیهای این سیستم، امکان کنترل مناسب جریان و حرکت تدریجی قطعات عدسی به سمت نوک فیکو است.
پمپ ونتوری
در این فناوری، با ایجاد خلأ در مسیر مکش، اختلاف فشار لازم برای خارج کردن مایع و قطعات عدسی ایجاد میشود. در این سیستم، خلأ میتواند بدون نیاز به مسدود شدن کامل نوک فیکو ایجاد شود.
این فناوری در برخی شرایط امکان دستیابی سریع به خلأ موردنظر را فراهم میکند.
مقایسه دو سیستم
| ویژگی | پریستالتیک | ونتوری |
|---|---|---|
| اساس عملکرد | حرکت غلتک و جابهجایی مایع | ایجاد خلأ |
| کنترل جریان | بر اساس سرعت پمپ | وابسته به سطح خلأ |
| ایجاد مکش | با جابهجایی مایع در لوله | با اختلاف فشار |
| کاربرد | کنترل جریان و مکش | ایجاد مکش سریع |
| ملاحظات | وابسته به طراحی لوله و کنترل پمپ | نیازمند مدیریت دقیق فشار و جریان |
هیچکدام از این دو فناوری را نمیتوان در تمام شرایط برتر دانست. عملکرد نهایی به طراحی دستگاه، تنظیمات، نوع جراحی و مهارت جراح وابسته است. برخی دستگاهها نیز امکان استفاده از هر دو فناوری را دارند.
حالتهای مختلف عملکرد اولتراسوند
دستگاههای فیکو میتوانند انرژی اولتراسوند را با الگوهای متفاوتی به نوک هندپیس منتقل کنند. انتخاب این حالتها بر نحوه خرد شدن عدسی، میزان انرژی مصرفی و کنترل جراحی تأثیر میگذارد.

حالت طولی
در این روش، نوک فیکو در امتداد محور خود به جلو و عقب حرکت میکند. این حرکت مکانیکی باعث خرد شدن هسته عدسی میشود.
حالت تورشنال
در این فناوری، نوک فیکو حرکت نوسانی چرخشی یا جانبی دارد. این نوع حرکت میتواند به کاهش پسزدن قطعات عدسی از نوک دستگاه کمک کند و در برخی شرایط بازده خرد کردن را افزایش دهد.
حالت پالسی
در این حالت، انرژی اولتراسوند بهصورت پالسهای متوالی ارسال میشود و بین پالسها وقفه وجود دارد. این وقفهها میتوانند به کاهش انرژی پیوسته واردشده به بافت کمک کنند.
حالت برست
در این روش، انرژی در بازههای زمانی مشخص و با الگوی قابل تنظیم به نوک دستگاه منتقل میشود. این قابلیت به جراح اجازه میدهد نحوه اعمال انرژی را متناسب با شرایط عدسی کنترل کند.
وجود این حالتها در دستگاهها به مدل و فناوری سازنده بستگی دارد و همه دستگاهها از تمام حالتها پشتیبانی نمیکنند.
مراحل انجام جراحی آب مروارید با دستگاه فیکو
جراحی فیکو معمولاً در چند مرحله اصلی انجام میشود:
مرحله اول: ایجاد برش کوچک
جراح برش کوچکی در قرنیه ایجاد میکند تا ابزارهای جراحی وارد چشم شوند.
مرحله دوم: دسترسی به عدسی
کپسول قدامی عدسی بهصورت کنترلشده باز میشود تا دسترسی به هسته عدسی فراهم شود.
مرحله سوم: خرد کردن هسته عدسی
نوک فیکو با استفاده از ارتعاشات اولتراسوند، هسته عدسی را به قطعات کوچکتر تبدیل میکند.
مرحله چهارم: مکش و پاکسازی
قطعات عدسی و بقایای کورتکس با کمک سیستم مکش و ابزار مخصوص آبیاری و مکش خارج میشوند.
مرحله پنجم: کاشت لنز داخل چشمی
یک لنز مصنوعی تاشونده درون کپسول عدسی قرار داده میشود تا جایگزین عدسی طبیعی خارجشده شود.
در پایان، ابزارها خارج میشوند و جراح وضعیت برش و پایداری چشم را بررسی میکند. در بسیاری از موارد، برش کوچک بدون بخیه بسته میشود؛ البته تصمیم نهایی به شرایط چشم و نظر جراح بستگی دارد.
پارامترهای مهم در عملکرد دستگاه فیکو
برای درک بهتر عملکرد دستگاه و ارزیابی قابلیتهای آن، آشنایی با چند پارامتر فنی ضروری است.
| پارامتر | مفهوم و کاربرد |
|---|---|
| توان اولتراسوند | میزان انرژی مکانیکی اعمالشده برای خرد کردن عدسی |
| میزان خلأ | شدت مکش ایجادشده در مسیر خروج مواد |
| سرعت جریان مکش | حجم مایعی که در واحد زمان از چشم خارج میشود |
| فشار آبیاری | فشار مایع ورودی برای حفظ عمق اتاق قدامی |
| زمان اولتراسوند | مدت زمانی که انرژی اولتراسوند فعال است |
| کنترل افزایش ناگهانی مکش | کمک به جلوگیری از ناپایداری اتاق قدامی پس از رفع انسداد نوک فیکو |
تعادل میان ورود و خروج مایع اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر مایع با سرعت زیادی از چشم خارج شود و سیستم آبیاری نتواند آن را جبران کند، عمق اتاق قدامی کاهش پیدا میکند و احتمال آسیب به ساختارهای داخل چشم افزایش مییابد.
به همین دلیل، دستگاههای پیشرفتهتر از حسگرها و فناوریهای کنترل فشار استفاده میکنند تا تغییرات جریان مایع را بهتر مدیریت کنند.
مزایا و محدودیتهای جراحی فیکو
مزایای این روش
- امکان انجام جراحی از طریق برش کوچک
- کاهش نیاز به بخیه در بسیاری از موارد
- خارج کردن کنترلشده عدسی کدرشده
- امکان کاشت لنزهای تاشونده داخل چشمی
- بهبودی نسبتاً سریع در بسیاری از بیماران
محدودیتها و عوارض احتمالی
- احتمال آسیب به سلولهای اندوتلیال قرنیه در اثر انرژی یا برخورد ابزار
- احتمال پارگی کپسول خلفی عدسی
- احتمال ناپایداری اتاق قدامی در اثر اختلال در جریان مایعات
- ایجاد گرما در نوک فیکو در صورت اختلال در آبیاری یا مکش
- دشوارتر شدن جراحی در برخی آب مرواریدهای بسیار سخت یا چشمهای پرخطر
نکته مهم این است که کیفیت جراحی تنها به قدرت یا مدل دستگاه وابسته نیست؛ مهارت جراح، وضعیت اولیه چشم، انتخاب تنظیمات مناسب و عملکرد صحیح تجهیزات نیز در نتیجه نهایی نقش دارند.

تفاوت فیکو با جراحی آب مروارید به کمک لیزر فمتوسکند
یکی از فناوریهایی که در سالهای اخیر در جراحی آب مروارید مورد توجه قرار گرفته، استفاده از لیزر فمتوسکند است.

در روش فیکو، خرد کردن هسته عدسی با ارتعاشات اولتراسوند انجام میشود. در مقابل، در روش کمکگرفته از لیزر فمتوسکند، بخشی از مراحل مانند ایجاد برشهای قرنیه، باز کردن کپسول قدامی و قطعهقطعه کردن هسته عدسی با کمک لیزر انجام میشود.
با این حال، در بسیاری از موارد، خارج کردن قطعات عدسی و مراحل تکمیلی همچنان با ابزارهای جراحی و سیستم مکش انجام میشود.
نکته قابل توجه این است که استفاده از لیزر فمتوسکند لزوماً به معنای نتیجه بینایی بهتر برای همه بیماران نیست. گزارش آکادمی چشمپزشکی آمریکا و کارآزماییهای بالینی نشان دادهاند که هر دو روش میتوانند نتایج ایمن و مؤثری داشته باشند و برتری قطعی و همیشگی روش لیزری از نظر نتیجه بینایی و هزینهاثربخشی اثبات نشده است.
نکات مهم در انتخاب و خرید دستگاه فیکو
انتخاب دستگاه فیکو برای بیمارستانها و مراکز جراحی چشم باید بر اساس نیازهای بالینی، حجم جراحی، امکانات فنی و هزینههای نگهداری انجام شود.
مهمترین مواردی که هنگام خرید دستگاه باید بررسی شوند عبارتاند از:
- فناوری پمپ: نوع پمپ و قابلیت کنترل دقیق مکش و جریان مایع.
- هندپیس فیکو: کیفیت ساخت، دقت عملکرد، قابلیت اتوکلاو و هزینه تعمیرات.
- فناوری اولتراسوند: پشتیبانی از حالتهای مختلف طولی، تورشنال، پالسی یا برست.
- سیستم کنترل مایعات: قابلیت حفظ پایداری اتاق قدامی و مدیریت تغییرات فشار.
- سیستم کنترل و نمایشگر: رابط کاربری، امکان ذخیره تنظیمات و دسترسی سریع به پارامترها.
- لوازم مصرفی: دسترسی به کاسِت، لولهها، نوک فیکو، غلاف و سایر اقلام اختصاصی دستگاه.
- خدمات پس از فروش: دسترسی به قطعات یدکی، تعمیرکار متخصص، آموزش و پشتیبانی فنی.
- وضعیت دستگاه دستدوم: بررسی ساعات کارکرد، سوابق سرویس، سلامت پمپ، هندپیس و عملکرد سیستم آبیاری و مکش.
در خرید دستگاه دستدوم، صرفاً روشن شدن کنسول و نمایش اعداد روی صفحه به معنای سلامت دستگاه نیست. عملکرد واقعی پمپها، توان خروجی اولتراسوند، نشتی مسیرهای مایع، دقت حسگرها و عملکرد هشدارهای ایمنی باید توسط متخصص بررسی شود.

نگهداری و سرویس دورهای دستگاه فیکو
از آنجا که دستگاه فیکو مستقیماً در جراحی داخل چشم استفاده میشود، نگهداری صحیح آن اهمیت زیادی دارد. بیتوجهی به نظافت، شستوشوی مسیرها یا سرویس هندپیس میتواند باعث اختلال در عملکرد و افزایش خطر عوارض جراحی شود.
مهمترین اقدامات نگهداری عبارتاند از:
- بررسی سلامت کابلها، اتصالات و پدال دستگاه.
- کنترل عملکرد پمپهای آبیاری و مکش.
- بررسی مسیر لولهها و کاسِت از نظر انسداد یا نشتی.
- بررسی هندپیس و نوک فیکو از نظر آسیب فیزیکی.
- شستوشو و پاکسازی مجاری داخلی ابزارها بلافاصله پس از استفاده، مطابق دستورالعمل سازنده.
- استریلسازی هندپیسها و ابزارهای قابل استفاده مجدد طبق دستورالعمل اختصاصی سازنده.
- بررسی عملکرد هشدارها و سیستمهای کنترل فشار و دما.
- انجام سرویس فنی و کالیبراسیون در فواصل توصیهشده توسط سازنده.
نکته مهم: هندپیس فیکو و ابزارهای دارای مجرای داخلی باید پس از استفاده بهدرستی شستوشو شوند تا بقایای مواد ویسکوالاستیک و سایر آلودگیها در مجاری باقی نمانند. روش تمیزکاری و استریلسازی باید دقیقاً مطابق دستورالعمل همان مدل دستگاه باشد؛ زیرا همه هندپیسها و قطعات شرایط یکسانی ندارند.
جمعبندی
دستگاه فیکو یکی از مهمترین فناوریهای مورد استفاده در جراحی مدرن آب مروارید است. این دستگاه با ترکیب انرژی اولتراسوند، سیستم آبیاری و مکش، امکان خرد کردن و خارج کردن عدسی کدرشده را از طریق برش کوچک فراهم میکند.
پیشرفت فناوریهای پمپ، کنترل فشار، هندپیسهای اولتراسوند و سیستمهای هوشمند مدیریت مایعات باعث شده است دستگاههای جدیدتر کنترل دقیقتری بر شرایط جراحی داشته باشند. با این حال، انتخاب دستگاه مناسب باید با توجه به کیفیت ساخت، قابلیتهای فنی، دسترسی به قطعات مصرفی و خدمات پس از فروش انجام شود.
برای مراکز درمانی و بیمارستانهای چشمپزشکی، شناخت دقیق مشخصات فنی و وضعیت عملکرد دستگاه فیکو، نقش مهمی در انتخاب تجهیزات مناسب و حفظ کیفیت خدمات جراحی دارد.

بدون دیدگاه