در سالهای اخیر، فناوری جدیدی در تصویربرداری چشم توسعه پیدا کرده است که به پزشکان اجازه میدهد شبکه عروق خونی شبکیه و لایههای زیرین آن را بدون تزریق ماده حاجب مشاهده کنند. این فناوری که با نام آنژیوگرافی توموگرافی انسجام نوری شناخته میشود، امکان بررسی عروق بسیار ظریف چشم را با جزئیات بالا فراهم کرده است.
نکته مهم این است که این روش با آنژیوگرافی فلورسئین که در آن ماده رنگی به داخل رگ تزریق میشود تفاوت دارد
چرا بررسی جریان خون شبکیه اهمیت دارد؟
شبکیه یکی از حساسترین بخشهای چشم است که برای عملکرد طبیعی خود به اکسیژن و مواد غذایی نیاز دارد. این مواد از طریق شبکهای پیچیده از رگهای خونی به سلولهای شبکیه میرسند.
هرگونه اختلال در خونرسانی میتواند باعث کاهش اکسیژنرسانی، آسیب به سلولهای شبکیه و در موارد پیشرفته، کاهش بینایی شود.

برخی بیماریها مانند دیابت، انسداد عروق شبکیه و دژنراسیون وابسته به سن ماکولا میتوانند ساختار یا عملکرد عروق خونی چشم را تغییر دهند.
در چنین شرایطی، پزشک به ابزاری نیاز دارد که بتواند وضعیت عروق، نواحی دارای خونرسانی ضعیف و تشکیل عروق غیرطبیعی را بررسی کند. یکی از مهمترین فناوریهای جدید برای این کار، تصویربرداری عروقی مبتنی بر توموگرافی انسجام نوری است.
آنژیوگرافی بدون تزریق چیست؟
فناوری آنژیوگرافی بدون تزریق بر پایه تصویربرداری توموگرافی انسجام نوری توسعه یافته است.
این فناوری با استفاده از نور و تحلیل تغییرات سیگنالهای بازتابی از داخل چشم، جریان خون در عروق شبکیه و مشیمیه را نمایش میدهد.
برخلاف روشهای سنتی، در این روش نیازی به تزریق ماده رنگی به داخل رگ بیمار نیست.

یکی از ویژگیهای مهم این فناوری، امکان تفکیک شبکههای عروقی در عمقهای مختلف شبکیه است. به همین دلیل پزشک میتواند بهجای مشاهده یک تصویر کلی از عروق، لایههای مختلف شبکه مویرگی را جداگانه بررسی کند.
این قابلیت در بررسی بیماریهایی که ابتدا شبکههای مویرگی عمقی را تحت تأثیر قرار میدهند، اهمیت زیادی دارد.
دستگاه OCT-A چگونه کار میکند؟
برای درک عملکرد این دستگاه، ابتدا باید با یک اصل مهم آشنا شویم: حرکت گلبولهای قرمز خون در داخل رگها باعث ایجاد تغییراتی در سیگنالهای نوری بازتابشده از بافت میشود.
دستگاه این تغییرات را در تصاویر متوالی بررسی میکند و با کمک الگوریتمهای پردازش تصویر، محل جریان خون را از بافتهای ثابت تشخیص میدهد.

به زبان ساده، دستگاه چندین تصویر از یک ناحیه مشخص از شبکیه تهیه میکند. سپس نرمافزار، تفاوت تصاویر را تحلیل میکند تا مشخص شود کدام قسمتها دارای حرکت ناشی از جریان خون هستند.
مراحل کلی عملکرد دستگاه عبارتاند از:
۱. ارسال پرتو نوری کمتوان به داخل چشم.
۲. بازتاب نور از لایههای مختلف شبکیه.
۳. ثبت چندین تصویر متوالی از یک ناحیه مشخص.
۴. شناسایی تغییرات سیگنال ناشی از حرکت گلبولهای قرمز.
۵. پردازش دادهها و حذف بخش زیادی از سیگنالهای مربوط به بافتهای ثابت.
۶. بازسازی تصویر عروق خونی و نمایش آن روی مانیتور.
در نهایت، پزشک میتواند تصویر شبکه عروقی شبکیه را مشاهده و آن را با تصاویر ساختاری شبکیه مقایسه کند.
نکته مهم این است که دستگاه مستقیماً میزان اکسیژن خون یا سرعت دقیق جریان خون را اندازهگیری نمیکند؛ بلکه وجود و الگوی حرکت خون را از تغییرات سیگنال نوری استنباط میکند.
مراحل انجام تصویربرداری با دستگاه OCT-A
یکی از مزیتهای این روش، ساده بودن مراحل انجام آن برای بیمار است.

در بیشتر دستگاهها، مراحل تصویربرداری به شکل زیر انجام میشود:
۱. بیمار مقابل دستگاه قرار میگیرد و چانه و پیشانی خود را روی تکیهگاه مخصوص میگذارد.
۲. از بیمار خواسته میشود به نقطه مشخصشده داخل دستگاه نگاه کند.
۳. اپراتور موقعیت چشم و کیفیت تمرکز تصویر را بررسی میکند.
۴. دستگاه تصویربرداری را از ناحیه موردنظر آغاز میکند.
۵. نرمافزار اطلاعات را پردازش کرده و تصاویر عروقی را تولید میکند.
۶. پزشک تصاویر را بررسی میکند و در صورت نیاز، تصویربرداری از نواحی دیگر را نیز درخواست میدهد.
در این روش نیازی به تزریق ماده رنگی نیست و معمولاً زمان تصویربرداری کوتاه است. البته مدت انجام آزمایش به مدل دستگاه، اندازه ناحیه اسکن و همکاری بیمار بستگی دارد.
اندازه ناحیه تصویربرداری
بسیاری از دستگاهها امکان انتخاب اندازههای مختلف اسکن را دارند. برای مثال:
- اسکن سه در سه میلیمتر: مناسب بررسی جزئیات عروق ناحیه مرکزی شبکیه.
- اسکن شش در شش میلیمتر: پوشش ناحیه بزرگتری از ماکولا.
- اسکنهای وسیعتر: برای بررسی محدوده گستردهتری از شبکیه، بسته به قابلیت دستگاه.
هرچه محدوده اسکن بزرگتر باشد، ممکن است مشاهده جزئیات بسیار ظریف عروقی دشوارتر شود؛ بنابراین انتخاب اندازه اسکن به هدف معاینه بستگی دارد.
تصاویر OCT-A چه اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار میدهند؟
تصاویر تولیدشده توسط دستگاه فقط عکس سادهای از عروق نیستند. نرمافزارهای پیشرفته میتوانند شاخصهای مختلفی را از شبکه عروقی استخراج کنند.

مهمترین اطلاعات قابل بررسی عبارتاند از:
۱. تراکم عروقی
تراکم عروقی نشان میدهد چه میزان از یک ناحیه مشخص توسط عروق خونی قابل مشاهده پوشیده شده است. کاهش این شاخص ممکن است با اختلال خونرسانی ارتباط داشته باشد.
۲. ناحیه بدون عروق مرکزی
این ناحیه در مرکز ماکولا قرار دارد و بهطور طبیعی فاقد شبکه مویرگی است.
اندازه و شکل ناحیه Foveal Avascular Zone (FAZ) در ارزیابی برخی بیماریهای شبکیه اهمیت دارد. بزرگشدن یا نامنظمشدن آن میتواند نشانهای از اختلالات عروقی باشد؛ البته باید در کنار سایر یافتهها تفسیر شود
۳. شبکه مویرگی سطحی و عمقی
دستگاه میتواند شبکههای عروقی سطحی و عمقی را بهصورت جداگانه نمایش دهد. این قابلیت برای شناسایی تغییرات میکروسکوپی در بیماریهای عروقی شبکیه مفید است.
۴. عروق غیرطبیعی
تشکیل عروق جدید در محلهایی که بهطور طبیعی نباید وجود داشته باشند، یکی از یافتههای مهم در بعضی بیماریهای شبکیه است. این عروق ممکن است در تصاویر OCT-A قابل مشاهده باشند.
۵. نواحی کاهش یا فقدان جریان قابل تشخیص
در برخی قسمتها ممکن است سیگنال جریان خون کاهش پیدا کند یا توسط دستگاه شناسایی نشود. پزشک با بررسی این نواحی میتواند احتمال اختلال خونرسانی را ارزیابی کند.
کاربردهای OCT-A در تشخیص بیماریهای چشم
این فناوری در بررسی طیف گستردهای از بیماریهای شبکیه و مشیمیه کاربرد دارد.
الف) رتینوپاتی دیابتی
دیابت میتواند به عروق خونی کوچک شبکیه آسیب برساند. این آسیب ممکن است باعث کاهش خونرسانی، ایجاد نواحی بدون مویرگ و تغییرات غیرطبیعی در شبکه عروقی شود.
با استفاده از OCT-A، پزشک میتواند موارد زیر را بررسی کند:
- کاهش تراکم عروق مویرگی
- تغییرات ناحیه بدون عروق مرکزی
- اختلال در شبکه مویرگی سطحی و عمقی
- برخی نشانههای تشکیل عروق جدید
این اطلاعات میتوانند در ارزیابی شدت تغییرات عروقی و پیگیری بیماری مفید باشند. بااینحال، برای بررسی نشت مایع از عروق آسیبدیده، تصویربرداریهای دیگری نیز ممکن است لازم باشند.
ب) دژنراسیون وابسته به سن ماکولا

دژنراسیون وابسته به سن ماکولا یکی از بیماریهای مهم شبکیه است که ناحیه مرکزی بینایی را تحت تأثیر قرار میدهد.
در برخی انواع این بیماری، عروق خونی غیرطبیعی در زیر شبکیه یا در ارتباط با لایههای آن رشد میکنند. به این وضعیت تشکیل عروق جدید مشیمیه گفته میشود.
OCT-A میتواند این عروق غیرطبیعی را بدون تزریق ماده رنگی نمایش دهد و به پزشک در شناسایی و پیگیری آنها کمک کند.
این ویژگی بهخصوص در بررسی بیمارانی که به پایش مکرر نیاز دارند، اهمیت دارد.
ج) انسداد عروق شبکیه

انسداد ورید یا شریان شبکیه میتواند باعث اختلال در جریان خون و آسیب به بافت شبکیه شود.
در این شرایط، تصویربرداری عروقی به پزشک کمک میکند تا شبکه مویرگی، نواحی کاهش خونرسانی و تغییرات عروقی را بررسی کند.
در بیماران مبتلا به انسداد عروق شبکیه، OCT-A میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت ماکولا و شبکه مویرگی ارائه دهد؛ اما در صورت نیاز به بررسی نشت عروقی، ممکن است آنژیوگرافی فلورسئین نیز درخواست شود
ه) ایسکمی ماکولا
ایسکمی ماکولا به وضعیتی گفته میشود که در آن خونرسانی به بخش مرکزی شبکیه دچار اختلال میشود.
ازآنجاکه ماکولا مسئول بخش مهمی از دید دقیق و مرکزی است، اختلال در خونرسانی آن میتواند روی کیفیت بینایی تأثیر بگذارد.
OCT-A با نمایش شبکه مویرگی و ناحیه بدون عروق مرکزی، به بررسی این وضعیت کمک میکند.
تفاوت آنژیوگرافی بدون تزریق با آنژیوگرافی فلورسئین
یکی از نکات مهم در شناخت تجهیزات تصویربرداری شبکیه، آشنایی با تفاوت دو روش اصلی آنژیوگرافی است.
آنژیوگرافی فلورسئین

در روش سنتی، ماده رنگی فلورسئین به داخل یکی از وریدهای بیمار، معمولاً در ناحیه دست، تزریق میشود. پس از ورود ماده به جریان خون و رسیدن آن به عروق چشم، دوربین مخصوص از شبکیه در زمانهای مختلف تصویربرداری میکند.
این تصاویر به پزشک اجازه میدهند نحوه پرشدن عروق، تأخیر در جریان خون و نشت ماده رنگی از عروق غیرطبیعی را بررسی کند.
آنژیوگرافی با ایندوسیانین گرین

روش دیگر با استفاده از ماده رنگی ایندوسیانین گرین انجام میشود. این روش بهویژه برای بررسی گردش خون مشیمیه و برخی بیماریهای عروقی لایههای عمقی چشم کاربرد دارد.
مزایای تصویربرداری بدون تزریق
توسعه این فناوری مزایای مهمی برای بیمار و مراکز درمانی به همراه داشته است:
- عدم نیاز به تزریق: تصویربرداری بدون تزریق ماده رنگی انجام میشود.
- کاهش عوارض مرتبط با ماده رنگی: مشکلاتی مانند تهوع یا واکنش حساسیتی ناشی از تزریق فلورسئین در این روش مطرح نیستند.
- سرعت مناسب: در بسیاری از دستگاهها تصویربرداری در چند ثانیه انجام میشود.
- نمایش لایههای مختلف عروقی: امکان بررسی جداگانه شبکههای مویرگی در عمقهای مختلف شبکیه وجود دارد.
- امکان تکرار معاینه: به دلیل غیرتهاجمی بودن روش، انجام تصویربرداریهای مکرر آسانتر است.
- ارائه تصاویر کمی و کیفی: نرمافزار میتواند علاوه بر نمایش تصویر، شاخصهایی مانند تراکم عروقی را نیز محاسبه کند.
محدودیتها و چالشهای OCT-A
با وجود مزایای متعدد، این فناوری محدودیتهایی نیز دارد و نباید تصور کرد که تمام مشکلات تصویربرداری عروق شبکیه را برطرف کرده است.
۱. عدم نمایش نشت عروقی
مهمترین محدودیت OCT-A این است که نشت مایع یا ماده از دیواره عروق را مستقیماً نمایش نمیدهد. درحالیکه این ویژگی یکی از اطلاعات مهمی است که در آنژیوگرافی فلورسئین به دست میآید.
۲. حساسیت به حرکت چشم
اگر بیمار هنگام تصویربرداری حرکت کند یا نتواند به نقطه موردنظر خیره بماند، تصویر ممکن است دچار اختلال شود
۳. خطاهای پردازش تصویر
گاهی نرمافزار در تشخیص مرز لایههای شبکیه دچار خطا میشود. در نتیجه ممکن است عروق در عمق اشتباه نمایش داده شوند یا برخی ساختارها بهاشتباه بهعنوان عروق تفسیر شوند.
۴. محدودیت در شناسایی جریان بسیار آهسته
ازآنجاکه دستگاه حرکت سلولهای خونی را تشخیص میدهد، جریان بسیار آهسته ممکن است از آستانه تشخیص دستگاه پایینتر باشد و در تصویر دیده نشود.
۵. محدودیت میدان تصویربرداری
بسیاری از دستگاههای معمولی بیشتر روی ناحیه مرکزی شبکیه تمرکز دارند و ممکن است برای بررسی کامل قسمتهای محیطی شبکیه کافی نباشند.
۶. تأثیر کدورت محیطهای شفاف چشم
کدورتهایی مانند آب مروارید پیشرفته یا مشکلات قرنیه میتوانند کیفیت دریافت سیگنال نوری و در نتیجه کیفیت تصویر را کاهش دهند.
بنابراین تفسیر تصاویر OCT-A باید توسط پزشک و با توجه به کیفیت اسکن، علائم بیمار و سایر یافتههای تصویربرداری انجام شود.
اجزای اصلی و ویژگیهای فنی دستگاه OCT-A
از نظر مهندسی پزشکی، دستگاه OCT-A را میتوان ترکیبی از سامانه اپتیکی، بخش اسکن، آشکارسازهای نوری و نرمافزار پردازش تصویر دانست.

مهمترین بخشهای آن عبارتاند از:
۱. منبع نور نوری
دستگاه از منبع نور با طول موج مناسب، معمولاً در محدوده فروسرخ نزدیک، برای تصویربرداری از بافتهای داخل چشم استفاده میکند.
۲. سیستم اسکن نوری
این بخش پرتو را به نقاط مختلف شبکیه هدایت میکند و امکان ثبت تصاویر متوالی از ناحیه موردنظر را فراهم میسازد.
۳. آشکارساز نوری
نور بازتابشده از بافتهای چشم توسط آشکارساز دریافت و به سیگنال قابل پردازش تبدیل میشود.
۴. واحد پردازش اطلاعات
دادههای ثبتشده در این بخش تحلیل میشوند تا تصاویر ساختاری و عروقی تولید شوند.
۵. نرمافزار تحلیل تصاویر
این نرمافزار امکان مشاهده لایههای مختلف، اندازهگیری شاخصهای عروقی، بررسی ناحیه بدون عروق مرکزی و مقایسه نتایج معاینات را فراهم میکند.
فناوریهای مختلف دستگاه
دو فناوری مهم در دستگاههای امروزی عبارتاند از:
Spectral-Domain OCT (SD-OCT)
Swept-Source OCT (SS-OCT)
در فناوری طیفی، اطلاعات بازتاب نور با استفاده از طیفسنج دریافت میشود. در فناوری منبع جاروبشونده، از منبع نوری با طول موج متغیر استفاده میشود.
مدلهای مبتنی بر منبع جاروبشونده میتوانند به دلیل ویژگیهای طول موج و سرعت تصویربرداری، برای بررسی برخی ساختارهای عمقیتر مانند مشیمیه مزیت داشته باشند. بااینحال، کیفیت نهایی تصویر به مجموعهای از عوامل مانند سرعت اسکن، نرمافزار، الگوریتم پردازش و طراحی دستگاه وابسته است.
آینده آنژیوگرافی بدون تزریق در چشمپزشکی
توسعه فناوری OCT-A همچنان ادامه دارد و پژوهشگران در تلاشاند محدودیتهای فعلی آن را کاهش دهند.

برخی از مهمترین مسیرهای پیشرفت این فناوری عبارتاند از:
- افزایش میدان تصویربرداری برای مشاهده قسمتهای محیطیتر شبکیه.
- بهبود سرعت اسکن و کاهش خطاهای ناشی از حرکت چشم.
- توسعه الگوریتمهای هوش مصنوعی برای تشخیص تغییرات عروقی.
- افزایش دقت در تفکیک لایههای شبکیه و مشیمیه.
- بهبود قابلیت مقایسه تصاویر و پایش روند بیماری.
- توسعه نرمافزارهای تحلیل کمی برای ارزیابی دقیقتر تراکم عروقی.
با پیشرفت این فناوریها، انتظار میرود OCT-A نقش پررنگتری در ارزیابی بیماریهای عروقی شبکیه و پیگیری طولانیمدت بیماران داشته باشد.
جمعبندی
آنژیوگرافی توموگرافی انسجام نوری یکی از فناوریهای مهم و پیشرفته در تصویربرداری چشمپزشکی است که امکان مشاهده شبکه عروقی شبکیه و مشیمیه را بدون تزریق ماده رنگی فراهم میکند.
این دستگاه با تحلیل حرکت گلبولهای قرمز در تصاویر متوالی، اطلاعاتی درباره وضعیت عروق، تراکم مویرگی و نواحی دارای اختلال خونرسانی ارائه میدهد.
کاربرد این فناوری در بررسی بیماریهایی مانند رتینوپاتی دیابتی، دژنراسیون وابسته به سن ماکولا و انسداد عروق شبکیه اهمیت زیادی دارد.
بااینحال، این روش محدودیتهایی مانند ناتوانی در نمایش نشت عروقی و حساسیت به حرکت چشم دارد. به همین دلیل، همچنان استفاده از روشهای سنتی آنژیوگرافی در برخی شرایط ضروری است.
در مجموع، ترکیب فناوریهای تصویربرداری ساختاری و عروقی میتواند اطلاعات کاملتری درباره سلامت شبکیه در اختیار چشمپزشک قرار دهد.

بدون دیدگاه